TRANSFORMA

TRANSFORMA:Transformacja rzeczywistości jako palimpsest sztuki i polityki

Wernisaż: 3 grudnia 2025 r., godz. 19.00.Wystawa potrwa do końca 2025 r

Wystawa jest częścią projektu Transforma, który jest finansowany z budżetu miasta Ostrawa.

Częścią projektu Transforma jest wystawa T–LAB O1 w galerii GDM Contemporary.

Wystawa TRANSFORMA przedstawia przekrój twórczości artystów z Czech, Polski, Słowacjii Węgier, którzy w ciągu ostatnich trzech dekad zmagali się z kulturowymi, społecznymii politycznymi konsekwencjami transformacji po 1989 roku. Poprzez prace ponad dwudziestu autorówi grup autorskich porusza się kwestię tego, w jaki sposób sztuka odzwierciedlała i nadal odzwierciedla przemianyspołeczne, gospodarcze i tożsamościowe człowieka w Europie Środkowej.Wystawa postrzega transformację jako wielowarstwowy proces – palimpsest – w którym nakładają się na siebie ideałyi rozczarowania, emancypacja i utrata sensu, lokalne doświadczenia i globalne konteksty. Wystawione prace śledzą przemiany języka politycznego i kulturowego, dziedzictwo postindustrialne, skutki neoliberalnej ekonomii, wstrząsy ekologiczne oraz współczesne przejawy władzy, tożsamości i oporu. Koncepcja kuratorska opiera sięna założeniu, że Europa Środkowa pozostaje wrażliwym laboratorium form krytycznych – przestrzenią,w której sztuka staje się narzędziem kwestionowania, wyobraźni i społecznej autorefleksji.

Osoby artystyczne i grupy:Erik Binder, Yael Bartana, Pavlína Fichta Čierna, Jiří Černický, Anna Daučíková, Vladimír Havlík,Rafał Jakubowicz, Szabolcs KissPál, Zdena Koléčková, Grzegorz Klaman, Leszek Knaflewski,Milan Kohout, František Lozinski o.p.s., Aneta Mona Chisa & Lucia Tkáčová, Milan Kozelka,Tamara Moyzes & Romane KALE Panthera, Ilona Németh, Franciszek Orłowski, PodeBal, Rafani,Joanna Rajkowska, Grupa Sędzia Główny (Karolina Wiktor, Alexandra Kubiak), András Sólyom,Michał Szlaga, Jaśmina Wójcik, Alicja Żebrowska, Artur Żmijewski

Kuratorzy: Tomáš Koudela, František Kowolowski, Grzegorz Klaman

Współpraca: Magdalena Radomska, Tereza ČapandováMiejsce: Futureum (Ostrawa, Dolní oblast Vítkovice, Vítkovice 3044)

Partnerami projektu wystawowego są: Futureum, GDM Contemporary, Uniwersytet Ostrawa(Wydział Pedagogiczny, Wydział Sztuki), GDM ART z.s., Fundacja Wyspa Progress, Centrum Badańnad Sztuką Europy Środkowo-Wschodniej i Dziedzictwem Piotra Piotrowskiego.

Lata dziewięćdziesiąte – okres gwałtownych zmian w Europie Środkowej i Wschodniej – były, co wydaje sięnaturalne, wypełnione głównie dziełami o treści krytycznej na płaszczyźnie społecznej i politycznej.W znacznie mniejszym stopniu poruszano wówczas tematy społeczne i ekonomiczne. W znacznej mierze artyścinie zdawali sobie sprawy z zagrożeń związanych z wolnym rynkiem i ekspansją „kapitalocenu”, w wyniku czego często znajdowali się naobrzeżach tego procesu.

Dopiero ostatnia dekada przyniosła wzrost świadomości i zainteresowania tymi aspektami– artyści zaczęli zajmować się tym tematem i zdawać sobie sprawę, jak zasadniczy był ten proces i jak rozłożone były koszty transformacji, której skutki obserwujemy do dziś.

Wystawa odzwierciedla kontekst polsko-czesko-słowacko-węgierski, ze szczególnym uwzględnieniem społecznychi ekonomicznych zmian warunków życia znacznej części mieszkańców tych krajów. W ten sposób pośrednio oferuje alternatywną wersję wizualnej historii transformacji, postrzeganą przez pryzmat wykluczenia w sztuce okresu neoliberalizmu. Uwzględniamy temat postindustrializacji w sztuce, bezideowości wolnego rynkulat dziewięćdziesiątych, atomizacji społeczeństwa i jego rozwarstwienia, migracji, wzrostu niezadowolenia, nacjonalizmu i ksenofobii.

Artystów tworzących krytyczne dzieła sztuki lat dziewięćdziesiątych – które są tutaj punktem wyjścia – łączyło doświadczenie pokoleniowe(np. w Polsce trauma stanu wojennego) oraz specyficzny rodzaj praktyki: gotowość do poświęceń, swobodny wybór i bezkompromisowość. Twórcy ci brali udział w grze, która dotyczyła wielu aspektów życia– zmiany rzeczywistości politycznej, redefinicji języka politycznego i budowania systemu pojęć od podstaw. Powstał quasi-społeczny ruch, który wykorzystywał sztukę, ponieważ tworzyli go sami artyści. W rzeczywistości było to ruch intelektualny i polityczny, który oferował inny model zmian społecznych. Jego celem była inna formacja społeczna – znacznie bardziej krytyczne społeczeństwo, które doświadcza demokracji poprzez krytykę własnych instytucji.

 Kolejnym istotnym aspektem są projekty zorientowane na przyszłość: tematy utopii i dystopii, degradacji środowiska naturalnego, katastrof klimatycznych, diagnoz społecznych i potencjalnych kosztów transformacji, kontroli technologicznej i biopolityki, globalnych i postkolonialnych konsekwencji .Część wystawy będzie miała charakter paradokumentalny i intermedialny, w którym zmieszają się wizualne(filmy, fotografie) i tekstowe dokumenty życia społecznego z wybranymi archiwaliami artystycznymi, publikacjami i rozpoznawalnymi dziełami z ostatnich trzydziestu lat. Wizualną warstwę tej części wspierają przestrzenne i wizualne akcenty ekspozycji, które tworzą ekspresyjną instalację, w której poszczególne elementy przeplatają się.

W tej części zostaną również zaprezentowane nowe prace stworzone specjalnie na wystawę, a także wykorzystane zostaną

prace z archiwum i kolekcji Instytutu Sztuki Wyspa w Gdańsku oraz z kolekcji publicznych.

 

Grzegorz Klaman, kurator

TRANSFORMA: O idealności, jej naruszeniu i jej drugim oddechu

Václav Havel napisał kiedyś, że najniebezpieczniejsza jest utrata wiary w to, że rzeczy mogą mieć sens.

Adam Michnik mówił o rozczarowaniu jako o nieuniknionej części wolności, która pojawia się po pokonaniu jednego ucisku, ale pozostaje obecny egzystencjalny znak zapytania. Te dwa stanowiska stanowią możliwą punkt wyjścia do rozważań na temat przemian w Europie Środkowej po 1989 roku – przestrzeni, w której nadzieja miesza się z wyczerpaniem, ideały z ich naruszeniem, a twórczość z głębokim etosem politycznym.

Sztuka ma zdolność nie tylko do refleksji nad światem, ale także do zmiany perspektywy, z której na niego patrzymy. W przypadku dzieł sztuki powstałych w czeskiej, polskiej, słowackiej i węgierskiej przestrzeni kulturowej w ciągu ostatnich trzydziestu lat pojawia się zjawisko, które można opisać jako napięcie między ideą a jej idealnością, między przekonaniami politycznymi a estetyką, między traumą historyczną a emancypacyjną wyobraźnią. A jednak pod powierzchnią tych napięć pojawia się jeszcze głębsza warstwa: idealność ideału. Idealność jako taka odnosi się do czystości, do abstrakcyjnej formy bez przypadkowości i naruszeń. Ale w kontekście sztuki transformacyjnej regionu Europy Środkowej pojawia się paradoks: co jeśli sama idealność stanie się przedmiotem kwestionowania? Co jeśli artyści nie skupiają się na przedstawianiu ideału, ale na jego naruszeniu, rozpadzie, zamazaniu, a mimo to pozostają w obszarze ideału?

Właśnie w tym geście można dostrzec to, co można nazwać idealnością ideału: obraz, który nie ma idealnego kształtu, Po 1989 roku społeczeństwa Europy Środkowej wkroczyły w nową epokę politycznej nadziei, demokracji, wizji emancypacyjnych i wolności kulturowej. Te idealne wartości szybko stały się punktami odniesienia nie tylko dla programów politycznych,ale także dla produkcji kulturalnej. Artyści próbowali odzwierciedlić tę przemianę zarówno krytycznie, jak i obrazowo.

Z biegiem czasu okazało się jednak, że wiele z tych ideałów staje się nie tylko nieosiągalnych, ale także nieuznawanych, zużytych, a nawet strukturalnie zaburzonych. Sztuka zaczęła więc reagowaćodwrotnie: nie tylko jako krytyka rzeczywistości, ale jako krytyka samej zasady idealizacji.

Niewątpliwie obecne są również wypowiedzi, które akcentują kreatywne koncepcje zakorzenione w tradycji sprawiedliwości społecznej, teorii krytycznej, etyki emancypacyjnej, poststrukturalistycznej genealogii władzy i dekonstruktywnych praktyk analizy kulturowej, które w Europie Środkowej rezonują z różnymi

prądami intelektualnymi radykalnej demokracji, dialektyki postheglowskiej i normatywnej krytyki racjonalności kapitalistycznej. Dyskurs ten, choć w obecnym kontekście politycznym może być postrzegany ambiwalentnie, należy rozumieć jako kulturowo istotną część filozoficznego i estetycznego kontinuum,

które przyczynia się do poszukiwania nowych języków i form wyrażania konfliktów społecznych i historycznych przełomów. W dzisiejszych antagonistycznych społeczeństwach właśnie ten poziom twórczości może stanowić platformę do otwartego dialogu, który nie ocenia, ale słucha – i tworzy przestrzeń do wspólnej argumentacji w pluralistycznym horyzoncie.

Wystawę TRANSFORMA można również postrzegać jako retrospektywny wgląd w twórczość artystyczną obszaru Europy Środkowej w ciągu ostatnich trzydziestu lat – jako wkład w zrozumienie, w jaki sposób poszczególne dzieła odnoszą się do przemian społecznych, wstrząsów historycznych i oczekiwań kulturowych, które zostały ukształtowane zarówno przez doświadczenia, jak i rozczarowania.

Koncepcja wystawy TRANSFORMA jest również pod wpływem twórczości autorów, którzy analizowali specyfikę doświadczeń środkowoeuropejskich w epoce późnej nowoczesności i postkomunizmu: od Václava Bělohradskiego, który poruszał temat konfliktu między władzą a znaczeniem, poprzez Agnes Heller i jej nacisk na codzienną etykę, aż po Piotra Piotrowskiego, który bronił horyzontalnej historii sztuki jako środka przezwyciężania centrów i peryferii. Inspirujące wydają się również teksty Krzysztofa Czyżewskiego o pracy kulturalnej w obszarze „granicy” oraz refleksje Aleksieja Kusáka na temat rozczarowań związanych ze sprawiedliwością transformacyjną.

Z globalnej perspektywy wystawę można również postrzegać jako paralelę do współczesnych amerykańskich koncepcji filozoficznych poświęconych transformacyjnej wyobraźni politycznej – czy to w pracach Judith Butler, która kwestionuje binarne kody tożsamości i władzy, czy w tekstach Wendy Brown o erozji demokracji i nowych formach neoliberalizmu, czy też w teoriach Freda Motena, gdzie estetyka, ciało i zbiorowy opór tworzą nowe sposoby funkcjonowania w zmarginalizowanych strukturach.

Wystawa TRANSFORMAmoże być w tym kontekście rozumiana jako potencjalne potwierdzenie tezy, że środkowoeuropejska przestrzeń kulturowa służy jako wrażliwa laboratorium krytycznych form, których język i napięcie mogą przyczynić się do globalnej dyskusji na temat tego, co dziś oznacza bycie publicznym, wrażliwym, kreatywnym i politycznym jednocześnie.

Wystawa TRANSFORMA nie oferuje syntezy ani ostatecznego osądu. Oferuje mapę. Mapę tych miejsc, gdzie ideały przekształciły się w paradoks, gdzie estetyka stała się formą oporu,a opór stał się formą wyobraźni. W tych strefach powstaje przestrzeń nie dla utraty ideału, ale dla jego głębszej refleksji – dla samej idealności ideału.

 

Tomáš Koudela, kurator